Làm đồ án tốt nghiệp công nghệ thông tin có dùng AI là bình thường; điều quyết định là bạn thống nhất phạm vi với giảng viên hướng dẫn từ đầu, giữ dấu vết công việc suốt quá trình, và trả lời được mọi câu hỏi của hội đồng về phần mã cũng như phần báo cáo. Hội đồng không chấm việc bạn có dùng AI hay không; họ chấm xem bạn có làm chủ sản phẩm mình nộp hay không.
Bài này đi theo vòng đời một đồ án: buổi gặp đầu với người hướng dẫn, phân vai AI theo từng giai đoạn, cách lưu bằng chứng quá trình, viết báo cáo, chuẩn bị buổi bảo vệ, và chuyện dữ liệu khi đồ án làm cùng doanh nghiệp. Quy định cụ thể khác nhau giữa các trường và các khoa, nên mọi chỗ nói về quy định đều cần đối chiếu văn bản của trường bạn.
Đồ án khác bài tập ở chỗ nào khi có AI
Bài tập hằng tuần kiểm một kỹ năng hẹp; đồ án kiểm khả năng làm một sản phẩm trọn vẹn: hiểu bài toán, chọn giải pháp, thiết kế, cài đặt, kiểm thử, viết lại thành tài liệu và trình bày trước người khác. Với một sản phẩm cỡ đó, việc dùng trợ lý AI để viết những phần lặp lại như mã giao diện cơ bản hay hàm đọc ghi dữ liệu thường được chấp nhận rộng hơn so với bài tập, vì trọng tâm đánh giá nằm ở các quyết định thiết kế và ở chỗ bạn hiểu hệ thống.
Nhưng chính vì sản phẩm lớn, rủi ro cũng lớn hơn. Một đồ án mà phần lõi do AI dựng lên, sinh viên chỉ nối các mảnh, sẽ lộ ra rất nhanh khi hội đồng hỏi "vì sao chọn cấu trúc cơ sở dữ liệu này" hay "nếu số người dùng tăng gấp mười thì chỗ nào chịu không nổi". Ngoài ra, báo cáo đồ án là văn bản học thuật, nên các quy định về đạo văn và trích dẫn áp vào nó chặt chẽ hơn mã nguồn.
Cách nghĩ hữu ích là coi AI như một thành viên phụ trong nhóm mà bạn là trưởng nhóm: bạn giao việc, bạn rà, bạn chịu trách nhiệm. Mọi quyết định quan trọng phải là của bạn, và bạn phải giải thích được lý do của nó mà không cần mở lại cuộc trò chuyện với AI.
Thống nhất với giảng viên hướng dẫn ngay buổi đầu
Đừng đợi tới lúc nộp mới hỏi. Mang theo danh sách câu hỏi cụ thể vào buổi gặp đầu tiên, ghi lại câu trả lời và gửi lại bằng thư hoặc tin nhắn để cả hai cùng có bản ghi:
- Đồ án có được dùng trợ lý AI viết mã không, và giới hạn ở phần nào: giao diện, kiểm thử, hay cả logic chính?
- Có được dùng AI hỗ trợ viết báo cáo không: sửa câu chữ, dịch tài liệu tham khảo, gợi ý dàn ý? Phần nào bắt buộc tự viết?
- Khai báo việc dùng AI theo mẫu nào, đặt ở đâu trong báo cáo: lời cam đoan, phụ lục hay một mục riêng trong chương phương pháp?
- Khoa có văn bản hướng dẫn chung về AI cho đồ án năm nay không? Nếu có, xin bản đó để đọc.
- Nếu đồ án làm với một công ty, công ty có cho phép đưa mã và dữ liệu của họ vào công cụ AI bên ngoài không?
Câu trả lời của người hướng dẫn có thể rộng hơn hoặc chặt hơn quy định chung của khoa. Khi hai nguồn khác nhau, theo nguồn chặt hơn, và hỏi lại cho rõ. Việc có bản ghi những gì đã thống nhất bảo vệ cả bạn lẫn giảng viên nếu sau này hội đồng thắc mắc.
Phân vai AI theo từng giai đoạn đồ án
Bảng dưới là một cách phân vai hợp lý cho đồ án phần mềm. Đây là gợi ý, quy định của trường và người hướng dẫn vẫn là ưu tiên.
| Giai đoạn | AI giúp được | Bạn phải tự làm |
|---|---|---|
| Tìm hiểu bài toán | Giải thích khái niệm lạ, gợi ý hướng tìm tài liệu | Đọc tài liệu thật, tự viết phần tổng quan |
| Phân tích yêu cầu | Gợi ý ca sử dụng hay bị bỏ sót | Chốt phạm vi, nói chuyện với người dùng thật nếu có |
| Thiết kế | Phản biện bản thiết kế bạn đưa ra | Đưa ra thiết kế và lý do chọn |
| Cài đặt | Viết phần lặp lại, giải thích lỗi | Logic chính, rà mọi đoạn AI viết |
| Kiểm thử | Gợi ý ca biên, viết khung kiểm thử | Chạy thật, đọc kết quả, đánh giá độ phủ |
| Báo cáo | Soát chính tả, góp ý độ rõ của câu | Toàn bộ nội dung, số liệu, trích dẫn |
| Bảo vệ | Đóng vai hội đồng đặt câu hỏi | Trả lời, trình bày, chạy thử trực tiếp |
Để ý cột giữa toàn là việc hỗ trợ: giải thích, gợi ý, phản biện, soát lỗi. Cột phải là những việc quyết định ai là tác giả. Nếu bạn thấy mình đang để AI làm việc ở cột phải, dừng lại và hỏi người hướng dẫn.
Giữ dấu vết công việc suốt quá trình
Dấu vết quá trình là bằng chứng tốt nhất rằng bạn làm chủ đồ án, và cũng giúp bạn viết báo cáo dễ hơn rất nhiều. Bắt đầu từ tuần đầu tiên:
- Dùng git từ ngày đầu, lưu thay đổi nhỏ và thường xuyên, thông điệp ngắn viết bằng lời của bạn. Khi một thay đổi có phần lớn mã do AI đề xuất, ghi chú ngắn trong thông điệp, ví dụ "khung kiểm thử đăng nhập, AI gợi ý, đã sửa ca biên".
- Viết nhật ký tuần nửa trang: làm gì, quyết định gì, vì sao, gặp vấn đề gì. Nhiều người hướng dẫn yêu cầu báo cáo tiến độ; nhật ký này là nguyên liệu sẵn.
- Lưu những cuộc trò chuyện quan trọng với AI, nhất là khi nó ảnh hưởng tới quyết định thiết kế. Xuất ra tệp hoặc chép phần cốt lõi vào nhật ký.
- Giữ các bản nháp thiết kế, kể cả bản bị bỏ. Một sơ đồ cơ sở dữ liệu bị gạch xoá kèm ghi chú lý do bỏ là bằng chứng rất thuyết phục về quá trình suy nghĩ.
- Ghi lại các nguồn đã đọc ngay khi đọc, kèm đường dẫn và ngày truy cập trong tệp ghi chú riêng, để không phải lục lại lúc viết danh mục tài liệu tham khảo.
Viết báo cáo: những chỗ AI hay đưa bạn vào rắc rối
Tài liệu tham khảo bịa. Chatbot có thể đưa ra tên bài báo, tác giả, năm xuất bản nghe rất thật nhưng không tồn tại. Đưa một tài liệu như vậy vào báo cáo là lỗi nghiêm trọng về học thuật. Quy tắc: chỉ trích dẫn tài liệu bạn đã tự mở ra và đọc.
Văn phong lạ so với phần còn lại. Một chương viết trơn tru, đều đều, đầy từ nối, đặt cạnh các chương khác của bạn sẽ rất dễ nhận ra. Viết nháp bằng lời của mình trước; AI chỉ nên góp ý câu nào tối nghĩa, không viết lại cả đoạn.
Số liệu không có nguồn. Khi AI đưa ra một con số về thị trường hay hiệu năng, coi nó như chưa có. Số liệu trong báo cáo phải đến từ nguồn bạn trích được hoặc từ đo đạc của chính bạn, ghi rõ cách đo.
Mô tả mã không khớp mã thật. Nhờ AI viết phần mô tả hệ thống dễ dẫn tới mô tả tính năng mà mã không có, hoặc mô tả theo cách khác với cách bạn cài đặt. Hội đồng đọc báo cáo rồi xem mã sẽ thấy ngay.
Khai báo thiếu. Ghi rõ dùng AI ở giai đoạn nào, cho việc gì, theo đúng mẫu đã thống nhất với người hướng dẫn. Khai báo đầy đủ không làm bạn mất điểm; bị phát hiện mà không khai thì có thể mất nhiều hơn điểm.
Chuẩn bị bảo vệ: câu hỏi hội đồng hay đặt khi biết bạn có dùng AI
Nhờ AI đóng vai hội đồng để luyện là cách dùng rất hợp lý. Câu lệnh: "Đóng vai hội đồng chấm đồ án khó tính. Đây là tóm tắt đồ án và danh sách phần có dùng AI. Đặt mười câu hỏi xoáy vào chỗ yếu, mỗi lần một câu, chờ mình trả lời rồi mới hỏi tiếp." Những câu nên chuẩn bị kỹ:
- Phần nào trong mã do AI viết? Bạn đã kiểm nó thế nào?
- Giải thích hàm này dòng nào làm gì (hội đồng chỉ vào một hàm bất kỳ, thường là hàm khó nhất).
- Nếu bỏ thư viện này, bạn tự cài phần đó thế nào?
- Vì sao chọn cấu trúc dữ liệu hay kiến trúc này mà không chọn cách khác?
- Sửa trực tiếp một chi tiết nhỏ và chạy lại cho hội đồng xem.
- Hệ thống có lỗ hổng bảo mật nào bạn biết mà chưa xử lý?
Câu cuối là cơ hội: nói thẳng những giới hạn bạn đã thấy cho thấy bạn hiểu hệ thống sâu hơn là cố tỏ ra hoàn hảo. Luyện trả lời thành tiếng, có hẹn giờ, ít nhất hai lần trước ngày bảo vệ.
Khi đồ án làm cùng doanh nghiệp thật
Nhiều đồ án được làm trong kỳ thực tập, dùng mã hoặc dữ liệu của công ty. Lúc này ngoài quy định của trường còn có quy định của công ty, và thường chặt hơn. Rất nhiều công ty không cho phép dán mã nguồn hay dữ liệu khách hàng vào công cụ AI bên ngoài, hoặc chỉ cho dùng tài khoản doanh nghiệp đã được duyệt. Hỏi người hướng dẫn phía công ty trước khi dán bất cứ thứ gì.
Khi được phép, vẫn che mọi thông tin nhận diện: tên khách hàng, số điện thoại, địa chỉ, khoá truy cập, chuỗi kết nối cơ sở dữ liệu, tên miền nội bộ. Với dữ liệu, tạo bộ dữ liệu giả cùng cấu trúc để hỏi AI. Báo cáo đồ án nộp cho trường cũng phải được công ty đồng ý về những gì được đưa vào, đặc biệt ảnh chụp màn hình và số liệu.
Đây cũng là bài học nghề nghiệp đầu tiên đáng giá: thói quen tự hỏi "dữ liệu này có được phép rời khỏi đây không" trước khi dán vào bất kỳ công cụ nào sẽ theo bạn suốt quá trình đi làm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giấu việc dùng AI trong đồ án không?
Không. Giấu không mang lại lợi ích gì mà rủi ro rất lớn nếu bị phát hiện qua buổi bảo vệ hoặc qua dấu vết trong mã. Khai báo rõ ràng theo mẫu được hướng dẫn là cách an toàn và chuyên nghiệp.
Dùng AI dịch tài liệu tiếng Anh để đọc có cần khai báo không?
Dịch để tự đọc thường không cần, giống dùng từ điển. Nhưng nếu đưa đoạn dịch vào báo cáo, vẫn phải trích dẫn nguồn gốc và kiểm lại bản dịch, vì AI có thể dịch sai thuật ngữ chuyên ngành.
Hội đồng có dùng công cụ phát hiện AI không?
Tuỳ trường. Công cụ phát hiện văn bản do AI viết có độ tin cậy hạn chế, nên nhiều hội đồng dựa vào vấn đáp nhiều hơn. Cách phòng thủ tốt nhất vẫn là dấu vết quá trình và khả năng giải thích.
Đồ án nhóm thì chia phần dùng AI thế nào?
Nhóm nên thống nhất quy tắc chung từ đầu và mỗi thành viên khai báo phần mình. Hội đồng thường hỏi từng người về phần họ phụ trách, nên ai cũng phải nắm được phần của mình và hiểu sơ phần của người khác.
Dùng AI tạo dữ liệu mẫu cho đồ án có được không?
Thường được, và còn là cách tốt để tránh dùng dữ liệu thật của người khác. Ghi rõ trong báo cáo rằng dữ liệu là dữ liệu giả, cách tạo ra, và vì sao nó đủ đại diện cho việc kiểm thử.
Nếu đến gần ngày nộp mới biết quy định cấm dùng AI thì sao?
Gặp người hướng dẫn ngay, trình bày trung thực đã dùng ở đâu. Thường có cách xử lý như viết lại phần đó hoặc khai báo bổ sung. Để im và hi vọng không ai biết là lựa chọn tệ nhất.